Op een tafel met een rood laken, in de modellenkamer van het Hortamuseum, staat een eikenhouten stoel waarvan de zitting nog bekleed moet worden. Ernaast ligt het witte model van zijn rugleuning, en daarachter lopen planken vol afgietsels, in doek gewikkeld. Ik zag het op zondag 25 oktober, in het huis en atelier dat Victor Horta aan de Amerikaansestraat in Sint-Gillis voor zichzelf liet bouwen. Van alles wat ik die middag bekeek, is dat witte model me het langst bijgebleven.
Het model vertelt niet wie die stoel tekende. Ik lees het als het beeld van een huis waar meubel en gebouw van dezelfde tekentafel kwamen. Daaruit trek ik een stelling die ik iedere opdrachtgever zou voorleggen: wie de kamer tekent, tekent ook de stoel. Een kantoor slaagt wanneer het meubilair meedoet op de dag dat wordt besloten waar het licht valt. Wie de meubels pas bestelt als de verbouwing klaar is, op een plattegrond die een ander om andere redenen heeft getekend, komt te laat.
Van schets tot ambachtsman, onder het oog van de architect
Een paneel in het atelier beschrijft de werkwijze. Horta lag soms nachten wakker terwijl de ontwerpen, onder invloed van de inspiratie, snel en dicht op elkaar uit zijn pen kwamen. Zo'n schets ging naar de verdieping van de tekenaars, in 1901 negentien in getal, waar een van hen hem op schaal bracht. In de kelder maakten drie beeldhouwers er een afgietsel van. De architect hield elke stap nauwlettend in het oog, en pas als het afgietsel was goedgekeurd, vertrok het naar de ambachtsman, die het exact moest nabootsen.
Ik lees die keten als een werkwijze voor gebouwen en meubels tegelijk, want Horta ontwierp doorgaans niet alleen het gebouw maar ook het meubilair dat erbij paste. In zijn eigen kantoor waren de wanden oorspronkelijk bekleed met ingebouwde meubels die ook de schouw omlijstten; van die inrichting is alleen de schouw overgebleven. Voor het huis zelf werden de lampen, de deurklinken en de kapstokhaken ontworpen. In het Hôtel Solvay bepaalde hij elk detail: meubels, tapijten, verlichting, servies en zelfs de deurbel.
Het huis werd tussen 1898 en 1901 gebouwd als woning en werkplaats, en Horta werkte er tot hij het in 1919 verkocht. Sinds 1969 is het een museum. In het boudoir staat een stoel die Horta in dezelfde jaren voor zijn eigen huis ontwierp. De bekleding van gesneden fluweel koos hij tussen de twee wereldoorlogen zelf uit, om de stoel te laten passen bij zijn nieuwe woning, die geen art nouveau meer was.
Zelfs een stoel uit dit huis kreeg dus een nieuw jasje voor een nieuwe kamer. Zo lees ik het tenminste.
Rietveld begon bij de stoel
In 1924 vroeg Truus Schröder de Utrechtse meubelontwerper Gerrit Rietveld om haar nieuwe woonhuis te ontwerpen. Volgens de website van het Rietveld Schröderhuis maakte hij in die tijd vooral meubels, waaronder de Rood-blauwe stoel van rond 1919, en had hij nog nooit een compleet woonhuis mogen ontwerpen. Samen met Schröder bedacht hij schuifwanden voor de eerste verdieping: overdag één open ruimte, 's avonds drie afzonderlijke kamers. Veel ruimten kregen inbouwkasten. Rietveld kreeg er bovendien een eigen atelier op de benedenverdieping, waar hij aan nieuwe ontwerpen werkte. Net als het huis van Horta staat het sinds 2000 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Horta kwam van het gebouw en kwam uit bij de deurklink; Rietveld kwam van de stoel en kwam uit bij de schuifwand. Zo lees ik die twee huizen naast elkaar: twee richtingen, één tekentafel.
Het afgietsel van toen en het monster van nu doen hetzelfde werk
In een andere zaal van het Hortamuseum hangen staande lijsten met monsters van marmer, hout en stof. Met de witte rugleuning vertellen ze, lijkt me, hetzelfde verhaal: hier werd beslist met het materiaal in de hand. Leg ik de stappen naast een kantoorproject van vandaag, dan lopen ze gelijk op.
De schets. Bij Horta kwam die soms midden in de nacht. Vandaag is het de eerste plattegrond, en de vraag is of daar al een bureau, een bezoekersstoel en een kast op staan, of alleen muren en ramen.
De schaal. Een van de negentien tekenaars bracht de schets op schaal. In een kantoorproject wordt hier het bureau ten opzichte van het raam gelegd, en dus besloten of het licht op het werkblad valt of in iemands ogen.
Het afgietsel. Drie beeldhouwers maakten een afgietsel dat de architect moest goedkeuren voordat de ambachtsman begon. Vandaag doet het monster of het prototype dat werk: een zitting die je hebt uitgeprobeerd en een afwerking die je in het licht van de echte kamer hebt gezien, voordat er een aantal op de bestelling staat. Wie design stoelen uitkiest, slaat dit moment het best niet over: vraag het monster en zet het neer op de plek waar de stoel komt te staan.
De ambachtsman. Hij moest het goedgekeurde afgietsel exact nabootsen. Vandaag heet die stap productie, en daar merk je wat de eerdere stappen waard waren: wat niet vooraf is beslist, beslist de bouwplaats voor je.
Voor wie er straks werkt, is het verschil voelbaar op een gewone dinsdag. Het licht valt op het blad, omdat raam en bureau samen zijn bedacht. De stoel van de bezoeker staat op de afstand die een gesprek vraagt. De kasten nemen de mooiste wand van de kamer niet in beslag. En ik denk dat wie binnenkomt een kamer ziet die klopt, en die samenhang zonder erbij na te denken toeschrijft aan degene die er zit. Eerder schreef ik over wat het directiebureau over zijn gebruiker vertelt; het atelier van Horta voegt eraan toe dat dat verhaal al op de plattegrond begint.
Daarom hoort het meubilair op tafel bij de eerste bespreking met de architect, zolang licht, looproutes en wanden nog op papier staan. Voor architecten en interieurontwerpers hebben we daarvoor het Trade-programma voor architecten en interieurontwerpers, waar een project binnenkomt voordat er iets besteld is.
Mijn advies voor die eerste bespreking is één vraag: op welke dag zien we de stoel in deze ruimte? Valt het antwoord na de bestelling, dan is het moment van het witte model al voorbij.
Snelle antwoorden
Wat is het Hortamuseum?
Het huis en atelier dat architect Victor Horta tussen 1898 en 1901 voor zichzelf liet bouwen aan de Amerikaansestraat 23-25 in Sint-Gillis (Brussel), en waar hij werkte tot hij het in 1919 verkocht. Het is een museum sinds 1969 en staat sinds 2000, met de hôtels Tassel, Solvay en van Eetvelde, op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
Wat heeft het Rietveld Schröderhuis in Utrecht met Horta te maken?
Ook daar kwamen huis en meubel uit dezelfde hand. Gerrit Rietveld, toen vooral meubelontwerper, ontwierp het in 1924 samen met Truus Schröder, met schuifwanden op de eerste verdieping, inbouwkasten en een eigen atelier op de benedenverdieping; ook dit huis is sinds 2000 werelderfgoed.
Wanneer kies je de meubels voor een kantoor?
Naar mijn oordeel bij de eerste bespreking met de architect, terwijl licht, looproutes en wanden nog worden bepaald; een monster in de echte kamer, vóór de bestelling, doet dan het werk van Horta's afgietsel.